You are here

70 GODINA ČASOPISA “KNJIŽEVNOST”

Časopis „Književnost“, najstariji beogradski književni časopis, ove godine obeležava 70 godina postojanja. Počev od januara 1946. godine, časopis je bio i ostao aktivan učesnik u književnom životu na ovim prostorima, utičući na književne tokove, dajući presek aktuelnosti u poeziji, prozi i esejistici u svetu i kod nas, istovremeno predstavljajući kritičku hroniku savremene književnosti. Jedan od osnovnih ciljeva ovog časopisa jeste otkrivanje novih imena darovitih stvaralaca, kao i proverenih pisaca (stvaralaca) u poeziji, prozi i kritici. Istovremeno, „Književnost“ je delila mnoga iskušenja čitavog društva u proteklom vremenu u kojem je delovala. Zato ovaj časopis zahteva da se o njemu govori iz različitih uglova – istorijskog i savremenog.

Dosadašnji glavni urednici su bili renomirani pisci i kritičari: Čedomir Minderović, od januara 1946. do novembra 1948.; Eli Finci, od novembra 1948. do do decembra 1968.; Zoran Mišić, od januara 1969. do decembra 1976.; Vuk Krnjević, od januara 1977. do decembra 2004.; Milovan Marčetić, od januara do jula 2005.; Milan Đorđević, od jula 2005. do avgusta 2006.; Bogdan A. Popović, od avgusta 2006. do septembra 2010. Od januara 2011. godine, pa sve do danas, urednici časopisa „Književnost“ su gostujući, tj. po pozivu.

Proteklih 69 godina mogle bi se podeliti na šest perioda. Pet od njih su potpuno zaokruženi, dok je šesti u toku. U pitanju su sledeći periodi: a) od pokretanja časopisa do sredine 1951. godine; b) od sredine 1951. godine do stvarnog okončanja prve borbe između realista, okupljenih oko Književnih novina, i modernista, okupljenih oko listova „Savremenik“ i „Delo“, do jeseni 1954. godine; c) od jeseni 1954. godine do odlaska Elija Fincija sa mesta glavnog urednika časopisa 1964. godine; d) od odlaska Elija Fincija do smene redakcije na čelu sa Zoranom Mišićem 1976. godine; e) period od 1977. godine do kraja 2004., kada je časopis uređivao Vuk Krnjević, urednik koji je najduže vodio časopis; f) vreme od 2004. godine do današnjih dana.

Prvi broj časopisa „Književnost“ pojavio se pod imenom „Naša književnost“ januara 1946. godine. Glavni urednik je bio Čedomir Minderović, a ostali članovi redakcije bili su renomirani kritičari i pisci: Milan Bogdanović, Velibor Gligorić, Božidar Kovačević i Desanka Maksimović. Već u prvom broju svojim prilozima se javljaju, pored ostalih, Ivo Andrić, Isidora Sekulić, Jovan Popović, Oskar Davičo i mnogi drugi. Tokom narednih godina lista saradnika se širi i saradnici časopisa postaju reklo bi se svi značajniji pisci, ne samo srpske, već i ostalih južno slovenskih književnosti. Časopis je pratio zbivanja u svetskoj literaturi, kao i druge teme iz oblasti pozorišne, filmske, muzičke i likovne umetnosti. U poeziji i prozi preovlađivale su uglavnom ratne teme i teme iz posleratne izgradnje zemlje.

U skladu sa političkim koncepcijama u književnosti i umetnosti, koju je zastupala Komunistička partija Jugoslavije i njeni partijski delatnici, časopis se i po uredničkim koncepcijama i po svojoj opremi, čak i po svome obimu, ugledao na sovjetske književne časopise. Iako u prvom redu beogradski časopis, „Naša književnost“ trebalo je da dobije savezni, opšte jugoslovenski značaj. Sledeće godine časopis je promenio ime i redakciju. Glavni urednik „Književnosti“ pod novim imenom postao je Eli Finci, koji je najpre sa Tanasijem Mladenovićem i Dušanom Kostićem, a potom i sam, pa od 1955. godine sa Dušanom Matićem i Jovanom Hristićem, kao sekretarom redakcije, vodio časopis do 1969. godine.

Period koji će se završiti, otprilike, dve godine nakon donošenja rezolucije Informbiroa 1948. godine, bio je u osnovi prilično jalovo doba u svim književnostima tadašnje Jugoslavije. Posmatrano iz te perspektive, valja ocenjivati većinu književnih priloga u časopisu. Ideološka kontrola bila je toliko jaka, da je često autocenzura spasavala urednike ideoloških sankcija. Kada se te okolnosti imaju u vidu, onda broj priloga koji su imali veliki umetnički domet i nije bio mali. Proza Ive Andrića, Isidore Sekulić, Oskara Daviča, Tanasija Mladenovića, poezija Desanke Maksimović, Dušana Kostića i nekih mlađih pesnika, poput Slobodana Markovića, znatno su odudarali svojim kvalitetom od opšteg sivila u tadašnjoj literaturi.

Krajem 1949. godine, dakle, posle rezolucije Informbiroa i transformacije jugoslovenskog modela i napuštanja sovjetskih uzora, dolazi do promena i u „Književnosti“. Međutim, iako je socijalistički realizam bio napušten, država se nije odrekla kontrole nad književnim i umetničkim delovanjem. Naravno, nije moguće da se opširnije govori o pregrupisavanju, iako se borba za novu književnost i dalje odvijala. U toj borbi najznačajnije je istaći polemiku između realista i modernista, koja je vođena od 1952. do 1954. godine.

Ta borba je u javnosti je započeta tako što su se oko časopisa „Savremenik“ okupili realisti Velibor Gligorić i Еrih Koš, kako bi se oslobodili socrealizma na račun tradicije srpskog realizma u književnosti. Sa druge strane, modernisti na čelu sa Oskarom Davičom i Markom Ristićem smatrali su da treba prihvatiti inovacije u modernoj srpskoj književnosti. Naravno, polemika je prevedena na politički plan, a onda je ideološka komisija Centralnog komiteta Jugoslavije, kojom je predsedavao Petar Stambolić, dala diskretnu podršku modernistima, ali nije sprečavala realiste, jer su i jedni i drugi bili saglasni da se književnost treba razvijati sama po sebi. Time je borba oko koncepcije razvoja srpske književnosti, koja je trajala gotovo dve godine, sve do jeseni 1954. godine, dovedena do kraja.

Nakon završetka te polemike, „Književnost“ prihvata jedan akademski ton koji će zadržati do dan danas. Uređivačka politika orijentiše se na odabrane tekstove na osnovu urednikove procene njihovih vrednosti. Ono što je karakteristično, uslovno rečeno, za drugo razdoblje delovanja ovog časopisa jeste izrazita otvorenost urednika „Književnosti“ prema piscima tada najmlađe generacije: Jovana Hristića, Borisava Radovića (koji objavljuje prevode francuske poezije), Ivana V. Lalića, Bože Timotijevića, Aleksandra Ristovića, Miodraga Bulatovića, Svetlani Velmar-Janković (koja piše kritiku) i drugima.

Poznato je da je u sporovima modernista i realista tokom 1951. – 1954. godine „Književnost“ bila, uslovno rečeno, jedna od modernističkih publikacija, ali časopis se nije angažovao kada su se sukobi obnovili na relaciji „Savremenik“ – „Delo“. Štaviše, većina starijih modernista, kao što su Aleksandar Vučo, Oskar Davičo, Marko Ristić i dr, pored ostalih, ne objavljuju u ovom listu. U najvećem broju slučajeva, „Književnost“ nije bila publikacija koja troši sadržinu, nego list kome saradnici nude svoje priloge.

Časopis „Književnost“, kao prvenstveno književni časopis, postepeno se orijentiše i na druge oblasti života. Tako autori i saradnici oko časopisa intenzivno objavljuju tekstove iz „sedme umetnosti“ (filma), a nisu manje zanimljivi ni dnevnici kao novi žanr u srpskoj književnosti. Ipak, eseji o književnosti postaju bitni prilozi u časopisu. Pored knjiga iz literature u užem smislu reči, prate se i knjige iz istorije, psihologije, sociologije, itd. Pred kraj perioda koje je obeležilo obuhvaćeno vreme kada je urednik bio Eli Finci, koji je od časopisa stvorio značajnu kulturnu instituciju, časopis počinje da gubi dah, izlazi neredovno, sa pauzama, saradnici ne znaju kada će im tekstovi biti objavljeni... Tako posle 12 godina Eli Finci prestaje da bude urednik.

Početkom 1969. godine časopis preuzima Zoran Mišić i redakcija sa Ivanom Vlastićem i Svetlanom Velmar-Janković kao urednicima. To vreme obeleženo političkim krizama i studentskim nemirima, manifestuje se i kroz književne časopise. Ipak, „Književnost“ nastoji da se bavi čisto književnim temama, tj, da ostane izvan političkih i književnih sporova. Tako su uvedene nove rubrike, pa je svaki broj imao vodećeg pesnika. Prevedeni esej je takođe imao svoje mesto. Prevođeni su francuski strukturalisti, zatim ruski formalisti, nemački esejisti stilističke orijentacije, objavljivana je poezija Milovana Danojlića, Kolje Mićevića, Ivana V. Lalića i drugih.

Pored afirmisanih proznih pisaca iz pedesetih i šezdesetih godina (Voja Čolanović, Pavle Ugrinov, Aleksandar Tišma i dr.), osnovno obeležje daju pisci narednih generacija. Svoje priloge objavljuju Borislav Pekić, Danilo Kiš, Mirko Kovač, Branimir Šćepanović... To je generacija koja se oglasila nekoliko godina ranije. Nakon njih pojavljuje se čitava plejada mlađih autora koja će dati pečat savremenoj srpskoj književnosti i kulturi druge polovine XX veka. Navešćemo samo nekoliko imena: Vidosav Stevanović, Miroslav Josić Višnjić, Milisav Savić, Marko Nedić i dr....

Zbog političkih implikacija, 1975. godine i objavljivanja romana u nastavcima „TBC prvi zglob“, u kome je bilo puno aluzija na tada neprikosnovenu ličnost u Jugoslaviji, Josipa Broza Tita, kao i studentskih spisa sa ne baš lepim rečima na račun policije, formirana je komisija koja je proučila rukopis i ustanovila da je došlo do „propusta“ od strane urednika i da redakcija treba da snosi konsekvence, pa je podnela ostavku. Do dolaska nove redakcije, Milorad Pavić je odbio ponuđeno mesto, pa je do izbora Vuka Krnjevića, posao urednika obavljao Momčilo Milankov.

Dolaskom Vuka Krnjevća na čelo „Književnosti“, pokreće se dodatak časopisu kao srpsko izdanje Lettre internationale ( Pariz, Berlin, Sofija, Bukurešt, Prag, Zagreb), koji je sastavni deo časopisa „Književnost“. U njemu se objavljuju tekstovi najeminentnijih svetskih i evropskih pisaca, istovremeno sa objavljivanjem u originalu u ostalim evropskim centrima, gde se objavljuju i tekstovi srpskih pisaca iz časopisa Književnost - Lettre internationale.

Najstariji i najugledniji beogradski časopis koji uskoro puni sedamdeset godina neprekidnog izlaženja, pored navedenih sadržaja kojima se bavio, veliki prostor je posvećivao i problemima zla u književnosti i filozofiji, odnosu kulture i politike i tumačenju postmoderne. U svim problemima „Književnost“ je stalno pratila zbivanja u našoj savremenoj literaturi i objavljivala nove tekstove istaknutih autora kao što su: Miodrag Pavlović, Milorad Pavić, Erih Koš, Matija Bećković, Pavle Ugrinov, Svetlana Velmar-Janković, Živojin Pavlović, Ljubomir Simović i mnogi drugi.

Nakon odlaska Vuka Krnjevića, dolazi do prvih većih problema u IP „Prosveta“, kako ekonomskih, tako i u rukovođenju izdavačkom kućom, pa i u uređivanju časopisa „Književnost“. Izvesnu stabilnost uvodi Bogdan A. Popović od 2006. do 2010. Uprkos svim teškoćama, časopis je održavao renome u objavljivanju tekuće savremene literature i predstavlja krvotok srpske književnosti, budući da su književni časopisi i Srbiji u većini slučajeva prestali da izlaze. „Književnost“ ostvaruje svoju misiju i pored svih teškoća, naročito istorijskih.

Iako izlazi neredovno, jer je tokom niza godina prestao da bude mesečni časopis, da bi preživeo, ipak je uspeo da se izbori da izlazi bar jednom godišnje. Otvoren za sva strujanja i tokove naše savremene literature, časopis „Književnost“ je bio i ostao permanentna antologija onoga što je aktuelno u književnom životu, glasilo u kojem se potvrđuju istinske vrednosti srpskog, pa i svetskog književnog stvaralaštva.

                                                                                                                  Velimir Starčević